Theo quy định của Luật tố tụng hành chính hiện hành đối với các vụ án có Kiểm sát viên tham gia phiên tòa hoạt động của Kiểm sát viên chủ yếu tập trung vào phần hỏi và bài phát biểu của Kiểm sát viên về quan điểm giải quyết vụ án của Viện kiểm sát nhân dân. Phần hỏi của Kiểm sát viên tại phiên tòa được thể hiện được trong biên bản phiên tòa còn phát biểu ý kiến của Kiểm sát viên được xem như là quan điểm giải quyết vụ án của Viện kiểm sát thể hiện trong bản án, đồng thời phải thể hiện bằng văn lưu trong hồ sơ của Tòa án. Do tầm quan trọng của bản phát biểu của Kiểm sát viên như vừa nêu nên việc xây dựng nâng cao chất lượng bản phát biểu của Kiểm sát viên khi tham gia phiên tòa hành chính là hết sức quan trọng.
1/ Theo kinh nghiệm thực tiễn, Kiểm sát viên khi được phân công tham gia phiên tòa sơ thẩm đối với vụ việc nào đó, Kiểm sát viên muốn xây dựng được bản phát biểu chất lượng cần phải chú ý thực hiện những thao tác sau đây:
Một là: Nghiên cứu thật kỹ đơn khởi kiện, bản tự khai, tài liệu chứng cứ có trong hồ sơ vụ án do người khởi kiện cung cấp, lời khai của những người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người làm chứng (nếu có); Nghiên cứu kỹ bản tự khai, chứng cứ kèm theo của người bị kiện, lời khai của người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người làm chứng (nếu có).
Hai là: Sau khi nghiên cứu vụ việc, điều quan trọng nhất Kiểm sát viên phải tự trả lời được các câu hỏi cụ thể như sau: Quyết định hành chính, hành vi hành chính, quan hệ tranh chấp đó có thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân hay không? Thời hiệu khởi kiện hoặc yêu cầu vụ việc đó có còn hay không? Bên cạnh đó kiểm sát viên cũng cần chú ý đến hình thức, thẩm quyền của quyết định hành chính, quan hệ tranh chấp có tuân theo các quy định của pháp luật hay không? Trả lời được các câu hỏi vừa nêu Kiểm sát viên cần nghiên cứu kỹ luật, các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan điều chỉnh các quan hệ pháp luật liên quan đến giải quyết vụ án.
Đối với những vụ án đơn giản, có quy định pháp luật rõ ràng thì Kiểm sát viên xây dựng ngay cho mình quan điểm giải quyết vụ việc vào bản phát biểu của mình.
Đối với những vụ việc phức tạp, nhiều quy định của pháp luật điều chỉnh và cảm thấy chưa ổn về đường lối giải quyết thì Kiểm sát viên đó cần tập trung nghiên cứu sâu hơn, tham khảo thêm ý kiến từ những đồng nghiệp có kinh nghiệm giải quyết vụ việc trong lĩnh vực đó, thỉnh thị ý kiến của cấp trên, thậm chí nếu thấy cần thiết Kiểm sát viên cũng nên tham khảo ý kiến của các cơ quan có chuyên môn về vấn đề đó.
Sau khi nghiên cứu, tập hợp được tất cả những căn cứ pháp lý, cơ sở lý luận vững chắc thì Kiểm sát viên cần phải tự mình đưa ra một hướng giải quyết vụ việc cho riêng mình, đồng thời phải chuẩn bị kỹ lưỡng những căn cứ pháp lý, cơ sở lý luận chặt chẽ, logic để bảo vệ quan điểm của mình trước khi đề xuất quan điểm đến Lãnh đạo duyệt và tại phiên tòa sơ thẩm.
Cần lưu ý: Đối với những vụ việc phức tạp, nhiều quy định của pháp luật điều chỉnh và cảm thấy chưa ổn về đường lối giải quyết thì kiểm sát viên được phân công kiểm sát giải quyết vụ việc đó đề xuất lãnh đạo họp đơn vị để lấy ý kiến. Thậm chí còn nhiều quan điểm chưa thống nhất nên cần thỉnh thị cấp trên hoặc Ủy ban kiểm sát để có quan điểm cuối cùng tối ưu nhất và đúng đắn nhất.
2/ Đối với việc xây dựng bản phát biểu của Kiểm sát viên đối với các vụ án hành chính, tại giai đoạn phúc thẩm
Về trình tự và cách thực hiện cơ bản cũng giống như tại giai đoạn sơ thẩm. Tuy nhiên về phúc thẩm cần lưu ý những nội dung trọng tâm như sau:
Theo quy định của pháp luật tố tụng, đối với giai đoạn phúc thẩm Tòa án chỉ xem xét lại vụ việc có kháng cáo hoặc kháng nghị; những phần không kháng cáo, không kháng nghị về cơ bản thì được giữ nguyên. Tuy nhiên, cũng có những vụ án người kháng cáo đề nghị cấp phúc thẩm xem xét lại toàn bộ nội dung vụ án. Với đặc thù của giai đoạn phúc thẩm như vừa nêu, vấn đề đặt ra ở đây là khi được phân công tham gia phiên tòa phúc thẩm kiểm sát viên cần trang bị cho mình kỹ năng như thế nào để xây dựng cho mình bản phát biểu chất lượng, đúng pháp luật.
Để có một bản phát biểu chất lượng nhằm giải quyết một quan hệ tranh chấp khách quan, đúng pháp luật thì Kiểm sát viên cần lưu ý phương pháp nghiên cứu, khi được phân công nghiên cứu hồ sơ, để tránh rơi vào chủ quan duy ý chí, theo chúng tôi kiểm sát viên không nên đọc bản án sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị trước. Vì trong thực tiễn nghiên cứu hồ sơ tại giai đoạn phúc thẩm có Thẩm phán viết bản án suông, chặt chẽ nếu đọc lướt qua chưa xem kỹ hồ sơ Kiểm sát viên dễ chủ quan cho rằng bản án này xử như vậy là được, điều này sẽ dẫn đến tình trạng khi đọc lại hồ sơ hời hợt bởi định kiến chủ quan ban đầu chi phối.
Một số phương pháp nghiên cứu cơ bản:
Một là, nghiên cứu thật kỹ đơn khởi kiện, bản tự khai, tài liệu chứng cứ có trong hồ sơ vụ án do người khởi kiện cung cấp, lời khai của những người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người làm chứng chứng (nếu có). Nghiên cứu kỹ bản tự khai, chứng cứ kèm theo của phía người bị kiện, lời khai của người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người làm chứng (nếu có).
Hai là, cần xem xét quan hệ tranh chấp, thẩm quyền thụ lý, giải quyết, thời hiệu thụ lý, giải quyết.
Ba là, nghiên cứu chuyên sâu các quy định của pháp luật, đối với các vụ án phức tạp cần tranh thủ ý kiến đồng nghiệp, thực hiện báo cáo thỉnh thị…
Bốn là, Kiểm sát viên phải tự mình đưa ra được quan điểm giải quyết vụ việc của riêng mình.
Năm là, nghiên cứu bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo.
Sáu là, bước sau cùng mới là xem xét nội dung đơn đơn kháng cáo.
Tuy nhiên, ngoài hai nội dung cơ bản nêu trên theo tôi là cần thiết để xây dựng bản phát biểu của Kiểm sát viên đạt chất lượng hiệu quả thì về hình thức ban hành cũng không kém phần quan trọng. Một bản phát phát biểu của Kiểm sát viên được xem là chất lượng thì về hình thức phải thực hiện đúng biểu mẫu do Viện kiểm sát nhân dân tối cao quy định. Về nội dung cần chú ý ba vấn đề cơ bản như sau:
Thứ nhất: Về chấp hành pháp luật tố tụng:
+ Phải nhận xét đánh giá cho được việc Tòa án, cụ thể là Thẩm phán được phân công giải quyết vụ việc đó có chấp hành đúng quy định của pháp luật tố tụng từ khi thụ lý vụ việc đến khi mở phiên tòa hay không?
+ Phải nhận xét đánh giá cho được việc những người tiến hành tố tụng tại phiên tòa, bao gồm Thẩm phán, Thư ký Tòa án có chấp hành đúng quy định của pháp luật tố tụng tại phiên tòa hay không?
+ Phải nhận xét đánh giá cho được việc những người tham gia tố tụng, bao gồm người khởi kiện, người bị kiện, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan…trong vụ án có chấp hành đúng quy định của pháp luật tố tụng từ khi tham gia tố tụng đến khi Viện kiểm sát phát biểu ý kiến hay không?
Thứ hai: Về chấp hành pháp luật nội dung:
Để bản phát biểu đạt về mặt nội dung đạt chất lượng thì Kiểm sát viên cũng cần chú ý đến khả năng tóm lược nội dung vụ việc ngắn gọn, súc tích, tuyệt đối tránh việc ghi lại toàn bộ nội dung vụ việc theo bản án, quyết định;
Cần chú trọng những nội dung phát sinh tại phiên tòa, phiên họp;
Đối với phần ghi quan điểm giải quyết vụ án của Viện kiểm sát cần ghi ngắn gọn, súc tích, câu chữ rõ ràng, phải chỉ ra được điều luật, văn bản áp dụng pháp luật… điều chỉnh mối quan hệ đang tranh chấp để làm căn cứ đề nghị quan điểm của Viện kiểm sát.
Thứ ba: Về phần kiến nghị tại phiên tòa, phiên họp của Viện kiểm sát:
Kiểm sát viên cần nắm vững nội dung kiến nghị này là chỉ áp dụng cho những vi phạm ít nghiêm trọng, có thể khắc phục được ngay của Thẩm phám, Thư ký hoặc Hội đồng xét xử. Ví dụ như: Quyết định đưa vụ án ra xét xử ghi chưa đúng họ, tên, nơi sinh, nơi cư trú….. của đương sự; qua thẩm vấn được làm rỏ thì Kiểm sát viên cần kiến nghị để Hội đồng xét xử ghi vào bản án, Quyết định cho đúng nhằm đảm bảo việc thi hành án.
Đối với những vi phạm nghiêm trọng như: Thu thập chứng cứ, đưa người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan vào tham gia tố tụng không đúng hoặc chưa đầy đủ… mà trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ việc hoặc tại phiên tòa phiên họp kiểm sát viên đã đề nghị cần thực hiện thủ tục tố tụng này nhưng không được chấp nhận. Thì Kiểm sát viên có ghi chú theo dõi riêng sau phiên tòa tiếp tục kiểm sát bản án, quyết định đề xuất việc kháng nghị hay đề nghị kháng nghị theo quy định pháp luật. Trên đây những kỹ năng, kinh nghiệm về nâng cao chất lượng bản phát biểu tại phiên tòa giải quyết vụ án hành chính theo quy định của pháp luật. Để nâng cao vai trò của Viện kiểm sát nhân dân, thể hiện vị trí pháp lý là một bên tiến hành tố tụng thì ngoài việc nắm vững các quy định của pháp luật tố tụng hành chính, các kỹ năng nghiệp vụ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ được giao thì kỹ năng xây dựng bài phát biểu của Kiểm sát viên cũng là một nội dung quan trọng giúp nâng cao vị thế của Kiểm sát viên tại phiên tòa.
Trần Thị Ngọc Thức Phòng 10 VKSND tỉnh Tiền Giang
